Индонезия нафақат дунёдаги энг кўп мусулмон аҳолига эга мамлакат, балки сўнгги йилларда ислом молияси соҳасида энг тез ривожланаётган бозорлардан бири сифатида ҳам эътироф этилмоқда. Мамлакат аҳолисининг қарийб 240 миллион нафардан ортиғи мусулмон бўлиб, бу ҳолат ислом молияси хизматларига бўлган талабни табиий равишда оширмоқда. Шу билан бирга, давлат сиёсати, рақамли технологиялар ва ҳалол иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш чоралари Индонезияни глобал ислом молияси марказларидан бирига айлантиришга хизмат қилмоқда.
Ислом молияси бозорининг ҳозирги ҳолати
Индонезия Молиявий хизматлар бошқармаси (OJK) маълумотларига кўра, 2025 йил ўрталарида мамлакатдаги ислом молияси активлари ҳажми 2973 триллион индонезия рупияси (170 миллиард АҚШ доллари)дан ошди. Бу мамлакат молия тизими умумий активларининг қарийб 11,5 фоизига тенгдир.
Эътиборли жиҳати шундаки, Индонезияда ислом молияси ривожининг асосий ҳаракатлантирувчи кучи банклар эмас, балки капитал бозори ҳисобланади. Жами ислом молияси активларининг катта қисми ислом акциялари, сукуклар ва бошқа шариатга мувофиқ қимматли қоғозлар ҳиссасига тўғри келади.
Бу ҳолат мамлакатда молиявий хизматлар фақат банк тизими билан чекланиб қолмай, балки кенг қамровли ислом молия экотизими шаклланганини кўрсатади.
Ислом банк тизимининг ўсиши
Сўнгги йилларда Индонезияда ислом банклар фаолияти сезиларли даражада кенгайди. 2025 йилда ислом банклар активлари 967 триллион рупия (54,6 миллиард АҚШ доллари)дан ошиб, йиллик ўсиш суръати қарийб 8 фоизни ташкил қилди.
Ушбу ўсишнинг муҳим омилларидан бири — 2021 йилда ташкил этилган Bank Syariah Indonesia (BSI) ҳисобланади. Мазкур банк мамлакатдаги бир нечта йирик давлат ислом банкларининг бирлашиши натижасида ташкил этилган бўлиб, бугунги кунда Жануби-Шарқий Осиёдаги энг йирик ислом банк сифатида фаолият юритмоқда.
BSI мисоли ислом молия муассасаларини бирлаштириш орқали уларнинг рақобатбардошлигини ошириш мумкинлигини намоён қилди. Натижада банкнинг капитал базаси мустаҳкамланди, янги маҳсулотлар жорий этилди ва халқаро бозорлардаги иштирок имкониятлари кенгайди.
Сукук бозори: Индонезиянинг глобал ютуғи
Индонезия сукук бозори бўйича жаҳондаги етакчи мамлакатлар қаторига киради. Давлат мунтазам равишда сукук чиқариш орқали инфратузилма лойиҳаларини молиялаштириб келмоқда.
Айниқса, мамлакатнинг 2018 йилда дунёдаги биринчи суверен “яшил сукук”ни чиқаргани халқаро молия жамоатчилигида катта қизиқиш уйғотган эди. Мазкур сукук орқали жалб қилинган маблағлар иқлим ўзгаришига қарши курашиш, қайта тикланувчи энергия манбалари ва экологик лойиҳаларни молиялаштиришга йўналтирилди.
Бугунги кунда Индонезияда қуйидаги сукук турлари фаол қўлланилмоқда:
- давлат сукуклари;
- корпоратив сукуклар;
- чакана сукуклар;
- вақф билан боғланган Cash Waqf Linked Sukuk воситалари.
Айниқса, Cash Waqf Linked Sukuk модели вақф маблағларини миллий тараққиёт мақсадларига йўналтиришнинг муваффақиятли намунаси сифатида баҳоланмоқда.
Ислом капитал бозорининг аҳамияти
Индонезия тажрибасининг ўзига хос жиҳати шундаки, мамлакатда ислом капитал бозори ислом банклардан ҳам тезроқ суръатларда ривожланмоқда.
Бугунги кунда юзлаб компаниялар шариат талабларига мувофиқ акциялар рўйхатига киритилган. Натижада миллионлаб сармоядорлар ўз маблағларини шариат талабларига мувофиқ тарзда жойлаштириш имкониятига эга бўлмоқда.
Бу жараён аҳолининг молиявий бозорларда иштирокини ошириш, жамғармаларни иқтисодиётга жалб қилиш ва хусусий тармоқни молиялаштиришда муҳим аҳамият касб этмоқда.
Такафул ва ислом нобанк молия муассасалари
Ислом суғурта — такафул соҳаси ҳам Индонезия молия тизимининг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. Сўнгги йилларда ҳаётни суғурталаш, тиббий ҳимоя ва бизнес хатарларини бошқаришга қаратилган такафул маҳсулотларига талаб ортиб бормоқда.
Шунингдек, мамлакатда:
- ислом лизинг муассасалари;
- ислом пенсия жамғармалари;
- ислом микромолия муассасалари;
- шариатга мувофиқ молиявий технология платформалари фаол ривожланмоқда.
Рақамли технологиялар ва сунъий тафаккурнинг ўрни
Индонезия ислом молиясида рақамли технологиялардан фойдаланиш бўйича ҳам етакчи давлатлардан бири ҳисобланади. Мамлакатдаги кўплаб финтех компаниялари ислом молия хизматларини мобил иловалар орқали тақдим этмоқда.
Сўнгги йилларда сунъий тафаккур технологиялари кредит қобилиятини баҳолаш, мижозларга хизмат кўрсатиш, фирибгарлик ҳолатларини аниқлаш ва молиявий маҳсулотларни шахсийлаштириш жараёнларида кенг қўлланилмоқда.
Бу эса хизматлар самарадорлигини ошириш билан бирга аҳолининг молиявий хизматлардан фойдаланиш имкониятларини ҳам кенгайтирмоқда.
Давлат сиёсати ва тартибга солиш тизими
Индонезияда ислом молиясини ривожлантириш давлат сиёсатининг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади.
Бу жараёнда қуйидаги муассасалар асосий ўрин тутади:
- Молиявий хизматлар бошқармаси (OJK);
- Индонезия Марказий банки;
- Ислом иқтисодиёти ва молияси миллий қўмитаси (KNEKS).
Мазкур муассасалар томонидан қабул қилинаётган дастурлар ислом молияси бозорининг барқарор ўсишини таъминлашга қаратилган.
Индонезия модели нимаси билан аҳамиятли?
Индонезия тажрибасининг энг муҳим хусусияти — ислом молиясини алоҳида тармоқ сифатида эмас, балки ҳалол иқтисодиётнинг ажралмас қисми сифатида ривожлантиришдир.
Мамлакатда ислом молияси қуйидаги соҳалар билан узвий боғланган:
- ҳалол озиқ-овқат саноати;
- мусулмон туризми;
- вақф ва закот тизими;
- кичик ва ўрта бизнес;
- ҳалол мода саноати.
Натижада молиявий ресурслар реал иқтисодиёт эҳтиёжлари билан уйғунлаштирилмоқда.
Мавжуд муаммолар
Эришилган ютуқларга қарамасдан, Индонезия олдида бир қатор вазифалар сақланиб қолмоқда.
Жумладан:
- ислом банкларнинг умумий банк бозоридаги улуши ҳали ҳам чекланган;
- аҳоли ўртасида ислом молияси саводхонлиги етарли даражада эмас;
- юқори малакали шариат ва молия мутахассисларига эҳтиёж юқори;
- айрим маҳсулотлар бўйича инновациялар суръати Малайзияга нисбатан пастроқ.
Хулоса
Индонезия ислом молияси бозори бугунги кунда мусулмон дунёсидаги энг истиқболли ва тез ривожланаётган бозорлардан бири ҳисобланади. Мамлакат сукук бозори, ислом капитал бозори, рақамли молия ва ҳалол иқтисодиётни бирлаштирган уйғун ёндашувни шакллантиришга муваффақ бўлди.
Айниқса, давлат қўллаб-қувватлаши, йирик ислом банкларнинг шакллантирилиши, вақф ва сукук механизмларининг самарали қўлланилиши ҳамда рақамли ечимларнинг жорий қилиниши Индонезияни келгусида глобал ислом молияси марказларидан бирига айлантириши кутилмоқда.
Ўзбекистон учун ҳам Индонезия тажрибаси сукук бозорини ривожлантириш, ислом банк хизматларини кенгайтириш ва ҳалол иқтисодиёт экотизимини шакллантириш нуқтаи назаридан муҳим амалий аҳамиятга эга.