Марказий Осиёда ислом молияси ҳали нисбатан янги тармоқ бўлса-да, сўнгги йилларда унга бўлган эътибор сезиларли даражада кучаймоқда. Қозоғистонда AIFC орқали Ислом капитал бозори шаклланиб бораётган бўлса, Қирғизистонда Ислом банк хизматлари кўрсатаётган банклар сони ортиб, Ўзбекистонда эса ислом молиясининг ҳуқуқий ва институционал асослари жадал яратилмоқда.
Қозоғистон — ҳозирги минтақавий етакчи
Марказий Осиёда ислом молияси инфратузилмаси энг ривожланган давлат сифатида ҳозирча Қозоғистонни кўрсатиш мумкин. Бунинг асосий сабаби — мамлакатда ислом молияси учун махсус ҳуқуқий ва институционал муҳитнинг анча эрта шаклланганидир.
Айниқса, Astana International Financial Centre (AIFC) минтақада муҳим молиявий марказга айланмоқда. AIFC доирасида Ислом банклар, молия компаниялари ва шариатга мувофиқ капитал бозори инструментлари ривожланмоқда. AIFCнинг 2025 йилги ҳисоботига кўра, 2025 йил охирига келиб AIFC доирасида 2 та ислом банки ва 5 та Ислом молия компанияси лицензияланган.
Сукук бозорида ҳам ҳаракат сезиларли. Масалан, 2025 йил сентябрда AIX биржасида Tayyab Finance Sukuk дастури рўйхатдан ўтказилиб, унинг умумий ҳажми 20 млрд тенге, муддати эса 2040 йилгача белгиланди. Маблағлар чакана мижозларни Ислом автомобиль молиялаштиришини ривожлантиришга йўналтирилиши кўзда тутилган.
Шунингдек, AIX 2025 йил натижалари бўйича Ислом молия сегментида сукук маҳсулотлари турини кенгайтирганини маълум қилди.
Ўзбекистон — энг тез ўзгараётган бозорлардан бири
Ўзбекистоннинг ўзига хос жиҳати — ислом молияси бозори ҳали шаклланиш босқичида бўлса-да, ҳуқуқий, институционал ва регулятор ислоҳотлар бир вақтнинг ўзида амалга оширилаётганидир.
2026 йил май ойида Ўзбекистон Марказий банки ва Ислом молиявий хизматлар кенгаши (IFSB) 2026–2030 йилларга мўлжалланган ислом молияси индустриясини ривожлантириш йўл харитаси лойиҳасини муҳокама қилди. Унда Ислом банкчилик, Ислом капитал бозори, Ислом суғурта — такафул, шунингдек кадрлар тайёрлаш масалалари асосий йўналишлар сифатида белгиланган.
Шунингдек, Ўзбекистон Марказий банкининг 2026 йилги режаларида ислом молияси стандартларини ишлаб чиқиш, Ислом банк фаолиятини тартибга солиш ва AAOIFIга аъзо бўлиш каби вазифалар ҳам қайд этилган. Шу сабабли Ўзбекистонни фақат «бозор ҳажми» асосида баҳолаш тўғри эмас. Ислоҳотлар суръати ва келажак салоҳияти ҳисобга олинганда, мамлакат минтақадаги энг истиқболли бозорлардан бири ҳисобланади.
Қирғизистон — амалиёт шаклланиб бораётган бозор
Қирғизистонда ислом молияси нисбатан эрта жорий этилган ва бугунги кунда банк тизимида унинг амалий инфратузилмаси мавжуд.
Қирғизистон Миллий банки маълумотига кўра, 2026 йил 31 май ҳолатида мамлакатда 26 та тижорат банки фаолият юритган ва уларнинг 6 таси ислом банкчилиги ва молияси тамойиллари асосида хизмат кўрсатган. Бу мамлакат банк тизимида ислом молияси алоҳида бўлак (тармоқ/сегмент) сифатида шаклланганини кўрсатади.
Тожикистон ва Туркманистон
Тожикистон ва Туркманистонда ислом молияси ҳали минтақанинг Қозоғистон, Ўзбекистон ва Қирғизистондаги даражасига етмаган.
EDB–IsDBI–LSEG тадқиқоти Марказий Осиё мамлакатларида ислом молиясининг ривожланиш даражаси бир хил эмаслигини ва асосий тўсиқлар қаторида ҳуқуқий асос, институционал салоҳият, маҳсулотлар хилма-хиллиги ва мутахассислар етишмаслигини кўрсатади.
Бу эса МО мамлакатларида келгуси ўсиш, аввало, ҳуқуқий асосларни такомиллаштириш, молиявий институтлар салоҳиятини ошириш ва аҳоли ҳамда бизнес ўртасида ислом молияси ҳақидаги билимларни кенгайтиришга боғлиқ бўлади, дегани.
2026 йил учун шартли рейтинг
Мавжуд расмий маълумотлар ва институционал ривожланишни ҳисобга олган ҳолда, расмий халқаро рейтинг эмас, балки таҳлилий мақсаддаги шартли баҳолаш сифатида қуйидаги кўринишни таклиф қилиш мумкин:
| Ўрин | Мамлакат | Шартли баҳо | Асосий устунлик |
| 1 | Қозоғистон | 78/100 | AIFC, ислом банклари, сукук ва капитал бозори |
| 2 | Ўзбекистон | 70/100 | Жадал ҳуқуқий ислоҳотлар ва катта бозор салоҳияти |
| 3 | Қирғизистон | 63/100 | Ислом банк хизматларининг амалиётда мавжудлиги |
| 4 | Тожикистон | 42/100 | Ривожланишнинг дастлабки босқичи |
| 5 | Туркманистон | 18/100 | Ислом молияси бозори ҳали жуда чекланган |
Бу ерда Ўзбекистоннинг балли аввалги шартли баҳога нисбатан бироз юқори қўйилишига сабаб — 2026 йилда ҳуқуқий база, регулятор салоҳияти ва 2026–2030 йилларга мўлжалланган ривожланиш стратегияси бўйича амалий ишлар кучайганидир. Бу балл расмий статистик рейтинг эмас; уни тўлиқ рейтингга айлантириш учун ҳар бир мамлакат бўйича бир хил методологияда маълумот йиғиш зарур.
Энг муҳим натижа: минтақада рақобат эмас, ҳамкорлик кучаймоқда
Марказий Осиёда ислом молиясининг келажаги фақат алоҳида давлатларнинг ривожланиши билан чекланиб қолмаслиги мумкин. 2026 йил 21 майда Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон ислом молияси ассоциациялари Марказий Осиёда ислом молиясини ривожлантириш бўйича минтақавий альянс тузишга келишди. Альянснинг мақсади тажриба алмашиш, минтақанинг инвестиция имкониятларини тарғиб қилиш ва бозор иштирокчилари ўртасида ҳамкорликни кучайтиришдан иборат.
Бу жараён муҳим бир тенденцияни кўрсатади: келажакда Марказий Осиё мамлакатлари алоҳида-алоҳида кичик бозорлар сифатида эмас, балки ягона минтақавий Ислом молия экотизими сифатида инвесторлар учун қизиқарли бўлиши мумкин.
Хулоса
Марказий Осиёда ислом молияси ҳали жаҳон бозорида катта улушга эга эмас. 2024 йилда минтақадаги умумий ислом молияси активларининг 699 млн доллар даражасида бўлиши бунинг яққол далилидир. Бироқ минтақадаги 82 млн аҳоли, 85 фоизлик мусулмон аҳоли улуши, ўсиб бораётган иқтисодиёт ва инвестицияга бўлган эҳтиёж келажак учун катта имконият яратади.
Ҳозирги ҳолатда Қозоғистон инфратузилма ва капитал бозори бўйича етакчи, Қирғизистон Ислом банк хизматларини амалиётга жорий қилиш бўйича муҳим тажрибага эга, Ўзбекистон эса ислоҳотлар кўлами ва бозор салоҳияти жиҳатидан минтақанинг энг истиқболли мамлакатларидан бири бўлиб бормоқда.
Шу нуқтаи назардан, Марказий Осиё ислом молияси рейтинги ҳар йили янгиланиб бориладиган «Islamic Finance Central Asia Index» шаклида ишлаб чиқилса, у нафақат мамлакатларни таққослаш, балки инвесторлар, банклар, регуляторлар ва тадқиқотчилар учун ҳам фойдали таҳлил воситасига айланиши мумкин.
Фойдаланилган манбалар
- Eurasian Development Bank (EDB), Islamic Development Bank Institute (IsDBI), London Stock Exchange Group (LSEG). The Future of Islamic Finance in Central Asia. 2025. — Марказий Осиёда ислом молияси активлари, бозор салоҳияти ва мамлакатлар кесимидаги ривожланиш таҳлили учун асосий манба.
- O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Markaziy bank va IFSB O‘zbekistonda islomiy moliya industriyasini rivojlantirish bo‘yicha “yo‘l xaritasi” loyihasini muhokama qildi. 7 may 2026. — Ўзбекистонда 2026–2030 йилларга мўлжалланган ислом молияси «йўл харитаси», ислом банкчилиги, капитал бозори, такафул ва кадрлар тайёрлаш бўйича маълумотлар.
- Central Bank of the Republic of Uzbekistan. Annual Report on the Regulation of Credit Institutions. 2026. — Ислом молияси стандартларини ишлаб чиқиш, Ислом банк фаолиятини тартибга солиш, IFSB билан Roadmap ишлаб чиқиш ва AAOIFIга аъзо бўлиш режалари ҳақидаги маълумотлар.
- Astana International Financial Centre (AIFC). AIX presents its results for 2025. 2026. — Қозоғистонда сукук бозори, Tayyab Finance’нинг 20 млрд тенгелик сукук дастури ва биринчи чакана сукук ҳақидаги маълумотлар.
- Astana International Exchange (AIX). Tayyab Sukuk Program Registered on AIX. 4 September 2025. — 20 млрд тенгегача бўлган сукук дастури ва маблағларни Ислом автокредитлашга йўналтириш бўйича маълумотлар.
- Astana International Exchange (AIX). AIX Issues Kazakhstan’s First Sukuk. 5 December 2024. — Қозоғистондаги биринчи маҳаллий сукук — Gamma-T SPC Limited томонидан чиқарилган Ижара сукуки ҳақидаги расмий маълумот.
Тадқиқотчи Дилдора Эгамбердиева тайёрлади.
@IslomMoliyasi