Буюк Британия дунёдаги энг йирик ислом молиясининг ғарбдаги марказига айланган. Айниқса, Лондон бугунги кунда сукук, ислом банк фаолияти, такафул ва шариатга мувофиқ инвестициялар бўйича глобал марказ сифатида тан олинган. Кўпчилик учун қизиқ савол шундай: нима учун айнан Буюк Британияда ислом молияси шунчалик тез ва муваффақиятли ривожланди?
Бунинг ортида иқтисодий, ҳуқуқий, сиёсий ва стратегик омиллар мужассам.
1. Лондоннинг глобал молиявий марказ экани
Ислом молиясининг Буюк Британияда ривожланишидаги энг асосий омил — Лондоннинг дунё молия марказларидан бири эканидир.
Бугунги кунда Лондон:
- халқаро капитал бозорлари маркази;
- дунёдаги йирик банклар жойлашган шаҳар;
- халқаро инвестиция фондлари маркази;
- ҳуқуқий ва молиявий инфратузилмаси кучли ҳудуд ҳисобланади.
Шу сабабли ислом молия муассасалари учун Лондон табиий халқаро платформага айланди. Айниқса, сукук чиқариш ва уларни фонд биржасида рўйхатдан ўтказиш (листинг қилиш)да London Stock Exchange муҳим роль ўйнамоқда. Fitch халқаро рейтинг агентлиги маълумотларига кўра, Лондон асосий халқаро валюталардаги сукук листингининг 40%дан ортиғини ўзида жамлаган.
2. Ҳукуматнинг кучли қўллаб-қувватлаши
Буюк Британия ҳукумати ислом молиясини стратегик йўналиш сифатида кўрди ва уни ривожлантириш учун махсус ҳуқуқий ислоҳотларни амалга оширди.
2000-йиллардан бошлаб:
- ислом ипотекасига солиқ енгилликлари берилди, жумладан икки карра солиқ солиниши ҳолати бартараф этилди;
- ислом молияси тамойилларига мувофиқ молиявий шартномалар ҳуқуқий жиҳатдан тан олинди.
Бу ислоҳотлар натижасида ислом молия тизимига анъанавий молия тизими билан тенг шарт шароитларда ишлаш ва рақобат қила олиш имконияти тақдим этилди.
Ҳукуматнинг бу йўналишдаги энг катта қадамларидан бири 2014 йилда қўйилган: Буюк Британия ғарбда биринчи бўлиб суверен сукук чиқарган давлат бўлган. Ўша йили қиймати 200 миллион фунт стерлингга тенг сукук чиқарди ва уларга талаб жуда юқори бўлди. Бу эса халқаро инвесторларнинг ҳукуматга ва ушбу молиявий маҳсулотга бўлган ишончини кўрсатди.
3. Қонунчилик
Буюк Британиянинг:
- мустақил суд тизими,
- шаффоф қонунчилиги,
- халқаро даражада тан олинган English Law тизими
ислом молия тизими учун ишончли асос бўлиб хизмат қилди.
4. Мусулмон аҳолисининг кўпайиши
Буюк Британияда мусулмонлар сони йилдан-йилга ошиб бормоқда. Мамлакатда қарийб 4 миллион мусулмон яшайди. Бу эса:
- ҳалол ипотека,
- шариат талабларига мувофиқ омонатлар,
- ислом молияси тамойилларига мос инвестициялар,
- ислом суғуртаси – такафул тизими
каби хизматларга бўлган талаб шакллантирди.
Шу билан бирга, ислом молияси фақат мусулмонлар учун эмас, балки “ethical finance” — яъни ахлоқий ва фоизсиз молия сифатида ҳам қизиқиш уйғотмоқда.
5. Университетлар ва кадрлар тайёрлаш тизими
Буюк Британия ислом молияси таълими бўйича ҳам етакчилардан ҳисобланади.
Айниқса:
- Durham University
- Aston University
каби университетларда ислом молияси бўйича махсус дастурлар йўлга қўйилган.
Мамлакатда 80 дан ортиқ юқори даражадаги ислом молияси курслари мавжуд.
Бу эса:
- шариат олимлари,
- ислом молияси аудиторлари,
- сукук мутахассислари,
- шариат маслаҳатчилари
кадрларини тайёрлашга ёрдам берди.
6. GCC ва Яқин Шарқ капитали
Gulf Cooperation Council давлатлари (Саудия Арабистони, БАА, Қатар, Қувайт, Омон ва Баҳрайн) Лондонни халқаро инвестиция маркази сифатида тан олган. Бунинг натижасида:
- Яқин Шарқ капитали Буюк Британияга кириб келди;
- кўчмас мулк,
- инфратузилма,
- энергетика,
- сукук бозори
каби соҳаларда ислом инвестициялари ўсди.
7. Ислом молиясининг “ethical finance” сифатида қабул қилиниши
2008 йилги глобал молиявий инқироздан кейин фоизга асосланган молия тизимига бўлган танқидлар кучайди.
Шундан сўнг:
- хатарларни бўлишиш;
- активга асосланган молиявий амалиётлар;
- чайқов амалиётларини чеклаш,
- реал иқтисодиёт билан боғлиқлик
каби ислом молияси тамойиллари Ғарбда қизиқиш уйғота бошлади.
Кўп экспертлар ислом молиясини “барқарор ва ахлоқий молия” сифатида баҳолай бошлади.
Буюк Британия ислом молиясининг асосий натижалари
Бугунги кунда Буюк Британияда:
- 5 та тўлиқ шариатга мувофиқ банк;
- 20 дан ортиқ ислом молияси хизматини кўрсатувчи муассаса;
- 50+ исломий fintech компанияси;
- $50 миллиард қийматга тенг сукук листинги мавжуд.
Мана шу сабаблар туфайли Буюк Британия:
“Ғарбнинг ислом молия маркази” сифатида тан олинади.
Хулоса
Буюк Британияда ислом молиясининг ривожланиши тасодиф эмас. Бу:
- кучли молиявий инфратузилма;
- ҳукумат қўллаб-қувватлаши;
- қулай ҳуқуқий тизим;
- мусулмон аҳолисининг ўсиши;
- таълим ва ходимлар етиштириш тизими;
- Яқин Шарқ капитали иштироки
каби омилларнинг уйғунлиги натижасидир.
Айниқса Лондоннинг халқаро молия маркази сифатидаги мавқеи ислом молиясини глобаллаштиришда ҳал қилувчи аҳамият касб этди.
Келажакда ESG, ethical finance ва Islamic fintech ривожланиши билан Буюк Британиянинг ислом банк-молия тизимидаги ўрни янада кучайиши кутилмоқда.