Сўнгги йилларда сукук жаҳон ислом молияси тизимининг энг муҳим воситаларидан бирига айланди. Ислом молияси хизматлари кенгаши (IFSB) маълумотларига кўра, Бугунги кунга келиб жаҳон сукук бозорининг умумий ҳажми 1 триллион АҚШ долларидан ошди. Саудия Арабистони, Малайзия, Бирлашган Араб Амирликлари, Индонезия, Туркия ва Баҳрайн мазкур бозорнинг асосий иштирокчилари ҳисобланади.
Сукук анъанавий облигациялардан фарқли равишда фоизга эмас, балки реал активлар, лойиҳалар ёки иқтисодий фаолият натижасида шаклланган даромадларга асосланади. Шунинг учун сукук сармоядорлари фақат молиявий эмас, балки ҳуқуқий, операцион ва шариатга мувофиқлик билан боғлиқ хатарларга ҳам дуч келишлари мумкин.
1. Кредит хатари (яъни молиялаштириш хатари)
Кредит хатари сукук чиқарувчи томон (эмитент) ўз мажбуриятларини ўз вақтида бажара олмаслиги эҳтимолини англатади. Бу энг муҳим хатарлардан бири ҳисобланади.
Мазкур хатар қуйидаги ҳолатларда намоён бўлади:
· компаниянинг молиявий аҳволи ёмонлашганда;
· пул оқимлари камайганда;
· лойиҳа режалаштирилган даражада даромад келтирмаганда;
· ташқи иқтисодий омиллар таъсири кучайганда.
Реал мисол: Nakheel Sukuk (2009)
2009 йилда Дубайдаги Nakheel компанияси чиқарган 3,52 миллиард долларлик сукук бўйича тўловларни амалга ошириш билан боғлиқ жиддий муаммолар юзага келди. Бу воқеа бутун дунё сукук бозорига таъсир кўрсатди.
Кейинчалик Dubai World томонидан молиявий ёрдам кўрсатилди ва инқироз юмшатилди.
Бу ҳолат сармоядорларга юқори нуфузга эга компаниялар ҳам молиявий қийинчиликларга дуч келиши мумкинлигини кўрсатди.
2. Бозор хатари
Бозор хатари ташқи иқтисодий омиллар таъсирида сукук қийматининг пасайиши билан боғлиқ.
Ушбу омилларга қуйидагилар киради:
· инфляция;
· иқтисодий инқироз;
· геосиёсий зиддиятлар;
· нархларнинг ўзгариши;
· валюта курсининг тебраниши.
Реал мисол: COVID-19 пандемияси (2020)
2020 йилда коронавирус пандемияси туфайли туризм, авиация ва кўчмас мулк соҳалари катта йўқотишларга учради.
Натижада ушбу соҳалар билан боғлиқ сукукларнинг қиймати пасайди. Айниқса, самолётлар ва аэропорт инфратузилмасига асосланган ижара сукуклари даромадининг қисқариши кузатилди.
Бу ҳолат сукуклар ҳам ташқи иқтисодий муҳитга сезиларли даражада боғлиқ эканини намоён қилди.
3. Ликвидлик хатари
Ликвидлик хатари сармоядорнинг ўз активини қисқа вақт ичида муносиб нархда сота олмаслиги билан боғлиқ.
Бунинг асосий сабаблари қуйидагилардан иборат:
· иккиламчи бозорнинг яхши ривожланмагани;
· савдо ҳажмининг пастлиги;
· харидорлар сонининг камлиги;
· бозор иштирокчилари фаоллигининг етарли эмаслиги.
Реал мисол: Баҳрайн тажрибаси
Баҳрайн ислом молиясининг муҳим марказларидан бири ҳисобланса-да, айрим хусусий сукуклар бўйича савдо ҳажми пастлигича қолмоқда.
Бу эса сармоядорларнинг ўз маблағларини тезда нақд пулга айлантириш имкониятларини чеклайди.
4. Шариатга мувофиқлик хатари
Сукукларнинг энг муҳим хусусияти уларнинг шариат талабларига мувофиқ бўлишидир. Агар мазкур талаблар бузилса, сармоядорларнинг ишончи пасайиши мумкин.
Реал мисол: Муфтий Тақи Усмонийнинг баёноти (2008)
2008 йилда таниқли олим Muhammad Taqi Usmani бозордаги кўплаб сукук тузилмалари шариат талабларига тўлиқ жавоб бермаслигини таъкидлаган эди.
Унинг фикрича, айрим ҳолатларда активларга эгалик қилиш ҳуқуқи расман мавжуд бўлса-да, амалда бу ҳолат тўлиқ таъминланмаган.
Бу баёнот сукук бозорининг кейинги ривожланишида муҳим бурилиш нуқтаси бўлди.
5. Активлар билан боғлиқ хатарлар
Сукуклар муайян активларга асосланганлиги сабабли, ушбу активларнинг ҳолати сармоядорлар даромадига бевосита таъсир кўрсатади.
Бундай хатарларга қуйидагилар киради:
· актив қийматининг пасайиши;
· техник носозликлар;
· табиий офатлар;
· эксплуатация самарадорлигининг пасайиши;
· ижарачиларнинг ўз мажбуриятларини бажармаслиги.
Реал мисол: Dana Gas можароси (2017)
2017 йилда БААнинг Dana Gas компанияси ўзининг 700 миллион долларлик сукуклари энди шариат талабларига жавоб бермаслигини маълум қилди.
Бу ҳолат суд муҳокамаларига сабаб бўлди ва сукуклар нархи сезиларли даражада пасайди. Ушбу воқеа ҳуқуқий ва шариат билан боғлиқ хатарлар ўзаро чамбарчас боғлиқ эканини кўрсатди.
6. Валюта хатари
Халқаро сукукларда валюта курсининг ўзгариши ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Реал мисол: Туркия сукук бозори
Сўнгги йилларда турк лирасининг қадрсизланиши маҳаллий валютада чиқарилган сукукларга ҳам таъсир қилди. Натижада хорижий сармоядорлар қўшимча хатарларга дуч келишди.
Бу ҳолат валюта курсларини доимий равишда кузатиб бориш нақадар муҳим эканини кўрсатди.
7. Операцион хатарлар
Операцион хатарлар инсон омили ёки техник муаммолар туфайли юзага келади.
Уларга қуйидагилар киради:
· ҳисоб-китоблардаги хатолар;
· ҳужжатларнинг нотўғри расмийлаштирилиши;
· ахборот тизимларидаги узилишлар;
· киберхавфсизлик муаммолари.
Рақамли сукукларнинг кенгайиши мазкур хатарларни янада долзарблаштирмоқда.
Хатарларни камайтириш усуллари
Сармоядорлар қуйидаги чораларни кўришлари мақсадга мувофиқ:
· эмитентнинг молиявий ҳолатини таҳлил қилиш;
· шариат кенгаши хулосасини ўрганиш;
· мустақил рейтингларни баҳолаш;
· сармояларни диверсификация қилиш;
· ликвидлик даражасини текшириш;
· такафул механизмларидан фойдаланиш.
Хулоса
Сукуклар барқарор ва ахлоқий молиялаштириш воситаси сифатида жаҳон иқтисодиётида тобора муҳим аҳамият касб этмоқда. Бироқ уларнинг муваффақияти фақат кутилаётган даромадга эмас, балки хатарларни тўғри баҳолашга ҳам боғлиқ.
Nakheel, Dana Gas ва COVID-19 пандемияси билан боғлиқ воқеалар сукук сармоядорлари кредит, ликвидлик, бозор, ҳуқуқий ва шариатга мувофиқлик хатарларини доимо ҳисобга олишлари лозимлигини яна бир бор кўрсатди.
Фойдаланилган манбалар
1. Islamic Financial Services Board (IFSB). Islamic Financial Services Industry Stability Report 2026.
2. International Islamic Financial Market (IIFM). Sukuk Report.
3. Zamir Iqbal, Abbas Mirakhor. An Introduction to Islamic Finance: Theory and Practice.
4. Taqi Usmani, M. (2008). Sukuk and their Contemporary Applications.
Тадқиқотчи Дилдора Эгамбердиева тайёрлади
@IslomMoliyasi